Assos

Kent yukarıdan aşağı iner. Akropol, denize dik düşen bazalt bir tepenin 238 metredeki doruğunda; yerleşim oradan teraslar hâlinde alçalır ve antik liman en altta, suyun kenarında durur. Güneye bakan yamaçtan Edremit Körfezi ve karşı kıyıda Midilli görünür.

Doruktaki Athena Tapınağı Arkaik Çağ'da, yaklaşık MÖ 530'da yapıldı ve Anadolu'nun en eski Dor tapınaklarından biri sayılır. Özgün otuz sekiz sütundan altısı ayakta. Kabartmalarının bir bölümü yirminci yüzyıl başında Louvre'a götürüldü.

Kenti çeviren sur duvarları dört kilometre uzunluğunda, MÖ dördüncü ve üçüncü yüzyıla tarihleniyor ve büyük bölümü hâlâ ayakta; Yunan tahkimat mimarisinin iyi korunmuş örneklerinden sayılır. Yamaçta dört bin kişilik tiyatro, agora, gymnasion ve bouleuterion yer alır. Batı yamacında yol boyunca uzanan nekropol bulunur.

Aristoteles MÖ 347 ile 345 arasında kentte kaldı, burada bir felsefe okulu kurdu ve zooloji ile biyoloji üzerine çalıştı. Stoacı okulun ikinci başkanı Kleanthes Assos doğumludur. Resullerin İşleri'nin yirminci bölümü, Pavlus'un üçüncü müjdeleme yolculuğunda Assos'a uğradığını kaydeder.

Kenti Midilli'nin Methymna kentinden gelen Aioller kurdu. Bölgedeki çoğu yer gibi Assos da sık el değiştirdi: MÖ 560'tan sonra Lidya, ardından Pers egemenliği altına girdi, MÖ 350 dolayında yönetim Hermias'a geçti. MÖ 334'te İskender kenti Pers yönetiminden aldı; MÖ 133'te Bergama Krallığı'yla birlikte Roma'ya bağlandı. Bizans döneminde kent Makhramion adıyla anıldı — bugünkü Behram adı buradan gelir.

Kalıntıları 1521'de Piri Reis kayda geçirdi. İlk kazılar 1881–1883 arasında Amerikan Arkeoloji Enstitüsü tarafından yapıldı; 1981–2005 arasında çalışmaları Ümit Serdaroğlu yürüttü, 2005'ten bu yana kazı başkanlığını Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nden Nurettin Arslan sürdürüyor. Assos 2017'de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındı.

Ören yeri Behramkale köyünün üst kesimindedir — Çanakkale'nin 87 kilometre güneyinde, Ayvacık'a bağlı. Köyün ikinci kesimi olan iskele, antik limanın bulunduğu kıyıdadır. Kadırga Koyu çevresinde uzun kumsallar uzanır. Alanın tamamı sit statüsünde olduğu için yapılaşma sınırlı kalmış, köy ile ören yeri iç içe durmuştur.